A presenza do Consello da Cultura Galega na prensa de
Galicia: un salto cara á lexitimación e normalización da cultura propia
Rosa Aneiros Díaz e Xosé López García. Sección de
Comunicación do Consello da Cultura Galega
O Consello da Cultura Galega (CCG) é unha institución
estatutaria, creada ao abeiro da Lei do Parlamento de Galicia (Lei 8/1983 do 8
de xullo), con capacidade de iniciativa, investigación e organización, ao que
compete a defensa e promoción dos valores culturais do pobo galego. Este organismo
naceu logo da aprobación da Constitución Española en 1978 na que se recoñece a
pluralidade lingüística e cultural do
Estado Español e ao abeiro do Estatuto de Autonomía de Galicia. O CCG supuxo
coa súa aparición o recoñecemento institucional a unha lingua e unha cultura
propia ata daquela negada pola ditadura franquista. A presenza de noticias
–congresos, investigacións, conferencias, inauguracións, discursos- promovidas
polo CCG supoñen un índice revelador de entrada paulatina da lingua e dos
riscos identitarios propios da cultura galega nos medios de comunicación do
país. Neste artigo analizamos as aparicións do CCG na prensa de Galicia como
indicativo da evolución das informacións e opinións relativas á idiosincrasia
cultural galega e veremos como esta institución contribuíu, ao longo destes
vinte anos de existencia, a asentar o recoñecemento da cultura propia. Isto
permitiranos percibir como a prensa serve á vez como espello e como construtora
da lexitimidade dunha cultura a partir dun cambio de réxime que favorece a
multiculturalidade. Así, a evolución mediática do CCG é evidente. Do labor máis
político liderado polos primeiros presidentes, especialmente Piñeiro, pásase a
un ámbito máis orientado cara á investigación e difusión cultural. Isto explica
que gañe espazo na prensa a nivel cuantitativo pola multiplicación do número de
actividades que organiza pero a nivel cualitativo quede neutralizada dado o
crecemento da oferta de ocio, cultura e espectáculos. As razóns condúcennos a
factores endóxenos –a propia dinámica do CCG- e outros esóxenos como o
incremento do interese das seccións culturais dos medios, a perda de peso
institucional nas noticias culturais, un estadio máis normalizado da cultura
propia, a proliferación da globalización cultural nos medios ou a
multiplicación de fontes “autorizadas”. Todo isto será abordado polo miúdo
neste artigo que forma parte dun estudo realizado pola Sección de Comunicación
do CCG que analiza o impacto da institución nos medios. A investigación
realizouse a partir do informe de Seguimento de cultura que analiza a temática
cultural dos medios galegos dende o ano 2000[1]
e, tamén e comparativamente, cunha análise dos dossieres de prensa do CCG dos
anos 1987, 1988, 1989, 1991, 1994, 1995, 1996, 1998, 2000, 2001, 2002 e 2003.
Os
medios como construtores da realidade social
Se os medios de comunicación son espello,
construtores ou intérpretes da realidade social (Gomis, Lorenzo: 1991) é un
debate que vén de vello na historia da comunicación. Luckman e Berger afirman
que a realidade constrúese socialmente e parten da idea de que se trata dun
concepto fundamentalmente dual: ten unha existencia autónoma, inaprensible, e á
vez existe a través dun proceso cognitivo (Luckman e Berger: 1984:10). Se a
realidade se constrúe colectivamente, é incuestionable que os medios de
comunicación social xogan un papel importante neste proceso. As noticias non
son, pois, un espello, tal e como xa indicou Tuchman (1983:10) xa que
esnaquizan, xerarquizan e recompoñen a realidade segundo uns denominados
criterios xornalísticos que, se ben queren guiarse polo interese social, acaban
converténdose en guieiros da demanda da opinión pública. Así, o enmarcamento
interpretativo (“framing”) da realidade que fornecen os medios é o resultado
dun proceso de interpretación, escolla e xerarquización que condiciona a
percepción da audiencia. A acción social está orientada polos medios ao
significaren eses marcos interpretativos unhas pautas persistentes de
cognición, de dotación de senso e de interpretación. Para Van Dijk non existe
ningunha dúbida do rol de diagnóstico, avaliación e descrición asumido polos
marcos, aínda que sexa de xeito sutil e implícito. Segundo Vasilachis (1997):
“La prensa escrita tiene una
posición privilegiada en cuanto a su capacidad de crer y/o reproducir
conceptos, significados, esquemas cognitivos, modelos interpretativos a través
de los cuales los individuos le dan a su propia experiencia (Schwandt, 1994),
acceden al conocimiento de los mundos objetivo, social y subjetivo, y reflexionan
acerca de su posibilidad histórica de producir transformaciones a partir de la
propia acción individual y colectiva” (Vasilachis: 1997, 265)
Agora ben, a autora arxentina, nega a inocencia do
labor dos xornalistas neste proceso e reivindica o rol activo dos medios de
comunicación na realidade que eles mesmos axudan a construír:
Los periodistas, en el proceso de
interacción comunicativa, construyen discursivamente también su propia
identidad y la de los otros (Kline y Kuper, 1994), se autolegitiman como nueva
profesión (Kellner y Heuberger, 1992) y se constituyen, por este medio, en
actores sociales relevantes y socialmente reconocidos con capacidad de decir,
proponer, coincidir u oponerse. La prensa escrita más que un espejo pasivo de
la realidad consiste, pues, en un conjunto de focos móviles (Hackett y Zhao,
1994) cuya luz se hace evidente en la selectividad y en el empleo de diversas
estrategias argumentativas inherentes a la producción de noticias. (...) el
poder de la prensa y de los restantes medios de comunicación en el control
efectivo del flujo de información y en la conformación de la opinión pública ha
sido ampliamente reconocido, así como su papel activo en la reproducción de las
relaciones de poder (Fang, 1994) y en la promoción de los valores y creencias
de los grupos dominantes de la sociedad que son los que la prensa, como
institución, como industria, comparte (O´Donnell, 1994). En este sentido,
aunque los textos producidos por los periodistas aparezcan como impersonales,
neutrales y objetivos (...), el discurso de la prensa construye la realidad
(Meeuwis, 1993) en lugar de informar sobre ella, y por tanto, condiciona la
forma en la que los individuos elaboran su imagen del mundo (Almedia, 1992)”
(Vasilachis: 1997, 266)
Os medios xogan un papel prioritario no que
Vasilachis denominou representacións sociais entendidas como “construcciones
simbólicas individuales y/o colectivas a las que los sujetos apelan o las que
crean para interpretar el mundo, para reflexionar sobre su propia situación y
la de los demás, y para determinar el alcance y la posibilidad de su acción
histórica. Dentro de esas representaciones encontramos estructuras y procesos
cognitivos, tales como, entre otros, patrones y modelos interpretativos,
categorías, esquemas conceptuales, definiciones, jerarquizaciones,
estereotipos, nociones de primer y segundo grado –desde la perspectiva de la
doble hermenéutica- que median entre los actores sociales y la realidad y que
se les ofrecen como recurso: a) para poder interpretarla, conjuntamente con su
experiencia, b) para referirse a ella discursivamente, y c) para orientar el
sentido de su acción social”. Esta definición, que a autora arxentina ofreceu
para o papel dos medios, é válida
para o papel das institucións da sociedade. Así, no proceso de conformación das
“construcións simbólicas colectivas”, as institucións públicas fornecen marcos
interpretativos da realidade –que afectan dende a vida cotiá ata a propia
percepción da identidade colectiva- que os cidadáns e as cidadás aceptan pola
lexitimidade social que aqueles ostentan.
North achéganos unha definición de institución
entendida como:
“as regras
de xogo na nosa sociedade, ou, de xeito máis formal, os límites deseñados polo
home que dan forma ás relacións sociais e que estruturan os incentivos que
actúan sobre a interacción humana, sexan estes políticos, sociais ou
económicos”[2] (Máiz: 2004,
283)
O papel de institucionalización aparece ligado ao
recoñecemento social, ao poder político e ao respecto colectivo a uns intereses
dos que se recoñece o dereito a seren defendidos. Gellner fálanos da necesidade
das institucións –infraestrutura educativa e cultural- no asentamento dunha
cultura de seu.
“Una cultura puede darse su
existencia, y ahora a menudo se la da, sin la gracia no sólo de una dinastía
sino de un estado: pero en esta situación, cuando una cultura se encuentra
desprovista de un caparazón político tenderá inevitablemente a hacer nacer un
estado y a volver a trazar fronteras políticas para asegurarse la existencia de
este estado que es lo único que puede proteger la infraestructura educativa y
cultural sin la cual una cultura moderna no puede sobrevivir. Ahora ninguna
cultura carece de su teatro nacional, de su museo nacional, de su universidad
nacional, y estos elementos a su vez no están seguros hasta que no exista un
ministerio independiente de la cultura que los proteja. Estos elementos, lo
mismo que una tasa de inflación propia e independiente, son señales de
soberanía” (Gellner: 1993, 29)
Tamir engade a isto que “os
cidadáns requiren institucións conformadas por unha cultura que as forneza de
sentido e as volva lexítimas, comprensibles e transparentes a efectos de
alentar a participación nas mesmas. O cal á súa vez xera un adicional e
capitalísimo sentido de pertenza nacional, de mutuo recoñecemento, de
mobilización e responsabilidade colectiva”. (Máiz: 1998: 189-190)
Dende esta
óptica, medios e institucións funcionan como construtos sociais en que a
sociedade recoñece, interpreta e explica o contorno social en que vive.
Resultan estas referencias imprescindibles coas que a persoa identifica o seu
arredor a partir de quen lle conta o mundo -medios de comunicación- e aquelas
referencias a quen o consenso social outorga a representatividade duns
intereses común –institucións-. Os medios de comunicación e as institucións son
depositarias, pois, da representatividade social que lles permite tanto
xerarquizar as prioridades dunha comunidade como establecer as súas necesidades
inmediatas.
Neste depósito social de roles van implícitos deberes
e dereitos que os medios e as institucións non poden obviar. Os medios de
comunicación e as institucións están lexitimados pola comunidade quen, a súa
vez, considérase lexitimada socialmente pola existencia de medios de comunicación
e institucións propias. Nesta reciprocidade, con continuos tiras e afrouxas,
establécense pactos non escritos cos que ningún ámbito debe vulnerar a
confianza social depositada nel. A falta de credibilidade dun medio de
comunicación ou dunha institución conduce a que a sociedade rompa o pacto e os
deslexitime como representantes dos seus intereses. Se os medios de
comunicación e as institucións son construtos que ostentan a representatividade
social, a relación entre ambas as dúas forzas resulta de mutua necesidade: os
medios de comunicación precisan das institucións para basearse na
representatividade democrática e as institucións precisan dos medios para
transmitir o traballo a prol da colectividade que representan. A simbiose mutua
non está exenta de tensións motivada polos intereses das distintas forzas
sociais. Sánchez Noriega fala dunha relación dialéctica entre o sistema
político e o sistema mediático: “os medios exercen una función política cando
as súas mensaxes son tidas en conta polo sistema político, que reacciona con
declaracións (...) Pero os medios tamén exercen unha función política cando se
fan eco da actividade existente no sistema político e a trasladan á opinión
pública” (Noriega, 1997: 228).
As etapas de cambio político son, se cadra, os
momentos onde estes dous construtos establecen unha relación máis forte de
dependencia mutua. Marcos Pérez sinálanos a importancia destes na Transición
Española xa que “os medios provocan sempre grandes cambios na sociedade, sobre
todo nun contexto democrático, onde se converten no maior instrumento de
socialización e o principal axente de cambio social. Ademais, os xornalistas
participan sempre como actores nos conflitos políticos que se establecen na
sociedade na que están inmersos. O potencial de cambio dos medios é maior nos
momentos de grandes mudanzas políticas e sociais, como foi a transición
política no Estado Español na segunda metade dos anos setenta e tamén nestas
situacións cobra maior importancia a participación dos xornalistas como
suxeitos actanciais nos conflitos políticos” (Pérez, Marcos, 2004:304). Este
estudoso da contribución dos xornais ao proceso de construción identitario
indica, ademais, que “nas transicións cara á democracia hai ocasións en que a
prensa non só cumpre un importante papel no proceso de apertura da información
á opinión pública, grazas ao seu rol de referente común e accesible aos
principais actores colectivos e individuais e polas súas accións de presión aperturista
(demandas, proposta de medidas, proposta de cronograma político...), senón que
ademais contribúe á reconstrución das identidades partidarias, á formación de
liderados, así coma ao desempeño das funcións básicas de intercambio e
recoñecemento mutuo das elites políticas nun sistema partidario en formación ou
reforma. Así, en España, a prensa asumiu funcións de artellamento político que
en condicións institucionais normais deberían ter correspondido aos partidos
políticos, converténdose no que se coñece como parlamento de papel” (Pérez, Marcos, 2004:304-305).
En Galicia, o papel de liderado dos medios de
comunicación na acción social terá un dos seus grandes baluartes no recurso á
presenza dos intelectuais nas súas páxinas principais. A estes persoeiros de
recoñecida traxectoria humanística, a prensa concedeu, simbolicamente, a voz da
esencia galega, da memoria histórica de Galicia. O peso moral destes
intelectuais converteríaos, ante a ausencia de institucións e grazas ao rol
outorgado pola prensa, en interlocutores e fontes lexitimados para seren as
voces autorizadas tanto da política como da cultura e da propia identidade
galega. No caso político, unha vez logrado o Estatuto e tras os primeiros
comicios autonómicos, a presenza dos intelectuais na prensa perde peso
cuantitativo e este pasa a recaer nos novos líderes escollidos
democraticamente. Porén, ata a consolidación e posta en funcionamento das
institucións – Consellería de Cultura da Xunta de Galicia e CCG- estes
intelectuais históricos habían continuar sendo a voz da cultura galega.
A inicios dos anos oitenta, as institucións acabadas
de nacer viñan reclamando un oco nos medios para xustificar a súa existencia e
demostrar socialmente a súa lexitimidade e vixencia. Así, os primeiros anos de
vida do CCG viñeron marcados polo debate social arredor da súa propia
lexitimidade e existencia no contexto galego, debate que foi minguando a medida
que o traballo da institución xustificaba a súa razón de ser. Este traballo
tivo o seu eco nos medios de comunicación, que funcionaron como amplificadores
e difusores na sociedade galega desta institución. Á súa vez, os medios de
comunicación atoparon na institución un interlocutor lexitimado socialmente
para representar á cultura galega –papel que ata ese entón representaban
persoeiros egrexios con voz propia que se equiparaba no discurso coa cultura do
país e aos que, pola súa traxectoria humanística, se outorgaba credibilidade e
unha certa veneración intelectual.
Que é o Consello da Cultura
Galega. Historia e finalidade
No discurso da constitución oficial do CCG en 1983, o
seu entón presidente, Ramón Piñeiro, sinalaba a respecto da cultura galega:
“Galicia é un pobo diferenciado,
quer decir, un pobo que se distingue dos demais mesmamente porque ten cultura
de seu, porque soupo desenvolver a súa personalidade colectiva expresándoa
nunha creación cultural xenuina. Unha creación cultural que ven de moi lonxe no
tempo e que se foi conservando, anovando e arrequecendo a través da súa
evolución histórica. Esa continuidade a través da evolución fai que, ao ser
asumida por nós, asumamos nela a historia máis profunda do noso pobo, historia
que se fai sustancia da nosa propia personalidade e nos dá a identidade común
como galegos. Identidade que nós recibimos dos nosos maiores e temos o deber de
lla transmitir”.
A aprobación da Constitución española en 1978 supuxo
o recoñecemento, con todos os matices que se queiran engadir, á diversidade
cultural existente no Estado Español e ata ese instante infravalorada –cando
non desprezada- polo poder preexistente. O artigo 3 do título preliminar da
Carta Magna indica no seu apartado 3: “La riqueza de las distintas modalidades
lingüísticas de España es un patrimonio cultural que será objeto de especial
respecto y protección”. O Estatuto de Autonomía de Galicia recolle no seu
artigo 32 que “correspóndelle á Comunidade autónoma a defensa e promoción dos
valores culturais do pobo galego. Con tal finalidade, e mediante a lei do
Parlamento, constituirase un Fondo Cultural Galego e o Consello da Cultura
Galega”. O CCG creouse, pois, conforme
ao que prevé este artigo 32 do Estatuto, por Lei do Parlamento de Galicia (Lei
8/1983, do 8 de xullo) e réxese por esta Lei e máis polo seu Regulamento
aprobado pola Xunta de Galicia (Decreto 237/2000, do 29 de setembro). É unha
institución estatutaria que cumpre as funcións de órgano asesor e consultivo,
con capacidade de iniciativa, investigación e organización, ao que compete a
defensa e promoción dos valores culturais do pobo galego A personalidade xurídica
propia e plena capacidade para o cumprimento dos seus fins, garántelle a
independencia ao respecto dos poderes da Comunidade Autónoma e da súa
Administración.
As competencias do CCG céntranse en fomentar a lingua
e a cultura galegas, investigar e valorar as necesidades culturais do pobo
galego, analizar cantas cuestións se refiran ao patrimonio cultural galego,
promover actuacións culturais adecuadas aos seus fins (organización congresos,
seminarios, conferencias, exposicións, arquivos, centros documentación),
asesorar e consultar os poderes públicos da Comunidade Autónoma, elevar aos
poderes públicos da C.A. informes e propostas a prol da defensa e promoción dos
valores culturais galegos.
O CCG está integrado por vinteseis conselleiros que forman o seu Pleno, un nato
(conselleiro de Cultura da Xunta de Galicia), dez electivos e quince
representativos de distintas institucións culturais públicas e privadas de
Galicia. A institución, cun carácter dinámico, ten ao seu servizo a máis de
cento cincuenta investigadores e profesionais de recoñecido prestixio
integrados nas distintas seccións e comisións técnicas. Estas desenvolven un
traballo diario centrado na investigación –a curto ou medio prazo- sobre
distintos asuntos da vida cultural galega e organización de eventos que poñan
de relevo o estudo dos valores culturais propios en diálogo con outras
culturas.
Tendencias na prensa. Unha
visión dende 1978
Os estudosos –como xa
indicamos no caso do traballo de Marcos S. Pérez- sinalan que, durante a Transición
española, o papel dos medios de comunicación foi primordial. Segundo sinala
Xosé López,
“Durante os anos da trasición á democracia, nos que os medios de
comunicación xogan un papel importante na formación da cultura política, esta
ocupa case a metade da información publicada: La Voz de Galicia, o 48,7% do total dos textos analizados; El Ideal Gallego, o 48,9%; Diario de Pontevedra, o 49,4%, pese ó
carácter marcadamente local do xornal; e o Faro
de Vigo, o 41,5%. (...) Nos anos oitenta, o inicio do proceso de
descentralización política traslada a actividade ó ámbito autonómico coa
aprobación do Estatuto de Autonomía e a paulatina transformación de
competencias á Xunta de Galicia. A actividade informativa segue o mesmo camiño.
Durante esta época os xornais xogaron un papel fundamental na consolidación da
autonomía galega que, dende o punto de vista informativo, acada o seu cumio na
constitución das seccións de Galicia. Como afirma Pérez Vilariño: “es evidente
que no puede haber autonomía real –esto es, personalidad diferenciada- sin
opinión propia y sin medios autónomas para expresarla. Dado el control central
de los medios audiovisuales, la importancia de la prensa escrita en el proceso
autónómico es decisiva (Pérez Vilariño, José, 1982)”. (López, Xosé: 2000, 142)
Xosé López coordinou un
estudo comparativo da prensa en 1978, 1988 e 1998 do que tirou conclusións de
notable interese a respecto das temáticas dos medios en Galicia durante este
período: “en dúas décadas a información
política dividiu pola metade a súa presencia nas páxinas dos xornais galegos
(representaba o 49% de tódolos textos publicados en 1978 e o 24% en 1998),
mentres se duplicaba a información sociocultural (10% en 1978 e 21% en 1998). Ó
mesmo tempo, o fenómeno da globalización, o incremento da competencia e a
necesidade de consolidar uns mercados locais ben definidos potenciaron o
aumento da información de ámbito local (dende o 26% do total de textos
publicados pola prensa galega na década dos 70 ata o 36% nos anos 90)” (López, Xosé: 2000, 141). A isto debemos engadir que “as cifras reflicten que,
unha vez consolidado o novo marco político a tódolos niveis (supraestatal,
estatal e autonómico), a cultura, o ocio e os temas sociais centran a vida dos
galegos e incrementa a presencia nas páxinas impresas dos 80” e “ademais, ó
mesmo tempo, aumentou a materia da sección de Cultura (incremento do número de
editoriais en Galicia, máis actividade cultural, incremento do consumo
cultural...) nos últimos vinte anos” (López, Xosé: 2000, 144-145)
A nivel temático encontramos nos últimos anos unha
suba do peso da información cultural
-relacionada tamén co aspecto de ocio, sociedade e espectáculo- en detrimento
da información estritamente política. A isto súmase unha abusiva entrada das
fontes institucionais nas páxinas dos xornais galegos. Na tese doutoral de
Francisco Campos Freire titulada “A reconversión da prensa en Galicia
(1982-1992). A transformación das estructuras empresariais e profesionais do
sector” evidénciase esta tendencia:
“De preocupante pode considerarse o
contido informativo dos xornais galegos,onde parece que as insitucións son case
as esclusivas fontes de información. Escasas reportaxes de investigación e
raquítico número de comentarios describen un producto de puro tinte institucional.
Nun exemplar de EP, das 37 informacións que aparecen nas súas páxinas de
local-provincial, 25 teñen a súa orixe en fontes institucionais. Pero a mesma
proporción repítese nas páxinas de Galicia. Pola súa parte, o xornal FV de 12
informacións nas seccións de local e provincial, 8 eran noticias
institucionais. Así, mesmo, de 28 noticias na sección de Galicia, 24 tamén
tiñan a súa orixe nalgunha institución. Aínda que ata os últimos anos da década
dos 80, as informacións institucionais dominaban claramente o contido do
xornal, a proporción alcanzou unha maior virulencia a partir de 1990, onde case o
único protagonista informativo eran as propias institucións” (tomo I, 63).
Pola súa parte, a tese de Berta García Orosa[3],
recolle esta tendencia a partir de autores como Sigal, Herbert Gans, Joaquín
Villafañe, Txema Ramírez ou Miguel Túñez
e determina o peso en continuo aumento do volume de información
institucional nos medios de comunicación no abrente do século XXI.
Non obstante, e no que se pon de manifesto ao pé da
información cultural debemos sinalar unha salvedade ao que parece ser a regra
xeral. Durante os últimos catro anos, a Sección de Comunicación do CCG realizou
un informe semestral en que se analiza polo miúdo as noticias de carácter
cultural aparecidas na prensa, radios e televisións de Galicia. A metodoloxía
de traballo consistiu no baleirado de todos os contidos culturais nos medios en
bases de datos. As entradas permitiron extraer uns primeiros resultados de
carácter cuantitativo que ofrecen unha panorámica nítida da información
cultural que se está a facer en Galicia. As conclusións desta investigación
amosan datos moi semellantes nas sucesivas edicións e estas inciden no criterio
de novidade e actualidade como prioritarios na escolla das noticias culturais;
o predominio da información local; o predominio dos actos marcados pola axenda;
a cultura entendida como lecer ou espectáculo; a vinculación da cultura aos
xéneros informativos; a posición subsidiaria da cultura no discurso xornalístico
galego; a unicidade de fontes; a predominancia das artes musicais sobre as
artes plásticas ou a literatura e uso maioritario da lingua castelá. En canto
ás fontes consultadas, salientamos que, nun 51,9% a fonte é a cualificada como individuo, persoas que non
representan a ningunha institución empresa ou asociación. A administración
pública (concellos, Xunta de Galicia, deputacións e Estado) constitúe un 16,7%
das fontes, mentres que as asociacións de particulares supoñen un 11,5%”
(López, Xosé: 2003).
As tendencias globais marcan na actualidade, pois, un
incremento progresivo da información sociocultural e unha curiosa escaseza de
fontes institucionais no eido cultural que contrasta co vertixinoso avance
noutras áreas, como a política ou a económica. A isto cómpre sumar, tal e como
se indicará despois, un auxe da información local e a conseguinte
“disgregación” de contidos culturais por diferentes seccións do xornal así e
como unha difuminación e globalización do termo cultura provocada pola entrada
masiva de información de ocio e espectáculo. Non sempre foi así. Nestes vinte
anos de existencia, o CCG atravesou diferentes estadios no seu espello
mediático, propiciados ademais de polas circunstancias externas, pola propia
actividade da institución. Se nos primeiros anos, o labor centrouse nun número
limitado de actos e na resposta á demanda dos medios a cuestións de
actualidade, a tendencia da última etapa vén marcada pola multiplicación da
actividade institucional e no menor recurso dos medios como fonte
especializada. Ademais, este maior peso cuantitativo vén motivado pola
inclusión de pequenas noticias de axenda, presentacións, conmemoracións e
outros aspectos ligados ao labor institucional e non a reportaxes, entrevistas
ou artigos de fondo, máis frecuentes na primeira etapa. O traballo “Identidade
colectiva e medios de comunicación” que reflicte o índice de titulares de La Voz de Galicia nas principais
seccións do xornal entre 1977 e 1996 fornécenos só trinta titulares de noticias
–principais ou soltos- do CCG durante este período. Destes, vinteún titulares
corresponden aos anos oitenta e só nove á década posterior, o que pon de
manifesto o peso cualitativo da información da institución na cabeceira
coruñesa. Este estudo non recolle a sección de Cultura nin tampouco as
edicións locais pero sérvenos para
indicar o grao de presenza na portada do CCG. Este dato vén apoiado pola
tendencia xeral marcada no xa citado seguimento de medios da Sección de
Comunicación en que se indica “os medios escritos valoran á baixa a información
de carácter cultural. Trátase dunha área que non goza da entidade e da
relevancia de que dispoñen outras seccións dentro do xornal. Escasas veces
acadan un lugar en portada e nas ocasións en que aparece en primeira páxina,
ocupan unha superficie pequena e sen imaxe. Aproximadamente só dúas de cada cen
novas publicadas chegan á primeira do periódico”. O CCG non se sustrae a esta
xeneralización.
Para entender o significado do tránsito mediático do
CCG debémonos referir a dous datos elocuentes que se extraen dos dossieres de
prensa analizados:
Noticias de prensa anuais: 1988: 185 2003: 759
Publicacións editadas: 1990: 8 2002:
26
Estes datos poñen de relevo que unha das razóns, do
incremento do volume informativo do Consello reside no aumento da súa propia
actividade institucional. A isto debemos sumar o nacemento do gabinete de
comunicación en 2000 que multiplicou a oferta informativa interior de cara aos
medios. Esta suba cuantitativa, como viamos, enmárcase na tendencia global de
aumento de información sociocultural na prensa galega. Mais este fenómeno só se
comprende na totalidade se se pon en relación con outras circunstancias que
marcaron este camiño.
Durante os seus primeiros anos de vida, o labor do
CCG centrouse na reivindicación dos valores patrimoniais e máis tradicionais da
cultura galega, especialmente dos seus persoeiros máis senlleiros e da súa
lingua propia. Á marxe do debate parlamentario con espello na prensa sobre as
responsabilidades da institución no papel de defensa e promoción da cultura de
seu, as primeiras presenzas do CCG condúcennos a 1986, ano en que o Consello
comezou a traballar con sé e persoal propios. Tres anos despois da súa
constitución, e un ano despois do primeiro congreso Rosalía de Castro,
celébrase en Santiago o congreso internacional de culturas minoritarias
europeas que supón o gran bautismo de lume da institución a nivel mediático. Os
medios de comunicación, que ata ese entón carecían de referentes sobre a
denominada cultura galega descobren neste congreso un interlocutor que conecta
a lingua e cultura galegas no ámbito internacional. E a cultura propia pasa de
ser negada e discriminada institucional e mediaticamente a ter un oco de relevo
nos dous máis importantes referentes simbólicos da colectividade: a prensa e as
institucións.
A finais dos anos oitenta, a presenza do CCG na
prensa galega ten un peso importante xa que, ben pola magnitude dos actos que
organiza ou polo seu seguimento puntual da política cultural da Xunta de
Galicia ao servizo do seu papel de asesoramento, atópase constantemente
vinculada á actualidade informativa. Os catro simposios sobre a figura de Otero
Pedrayo en 1988 (centenario do nacemento do polígrafo ourensán) tiveron un
enorme eco na prensa, que lles outorgou durante a súa celebración unha gran
atención mediática a partir de noticias e reportaxes sobre as temáticas
abordadas e entrevistas aos especialistas convidados. Todos os medios galegos
repararon nestes actos ofrecendo ao CCG un papel prioritario nas páxinas da
sección de Cultura. Máis da metade das informacións que sobre o Consello se
publicaron neste ano viraron arredor da figura de Otero Pedrayo. O resto das
noticias están relacionadas con polémicas sobre as que o Consello ofrece a súa
opinión chegando a momentos de fonda controversia coas restantes institucións
galegas. Este posicionamento, recollido na prensa repetidamente, debeuse á
figura carismática de Ramón Piñeiro. O rol do presidente nesta primeira etapa
resulta especialmente importante. O seu labor político na Transición e o seu
papel de liderazgo da opinión pública dada a veneración intelectual que se lle
ofrece (non esquezamos o peso de Realidade Galega), outórgalle unha presenza
destacada nos medios. Así, mestúrase durante a presidencia de Ramón Piñeiro o
labor institucional do Consello coa figura do seu presidente favorecendo, en
total, unha presenza de relevo nos medios. O seguinte presidente, Xosé
Filgueira Valverde, recolle o legado do seu predecesor Piñeiro e os medios
continúan vendo na institución unha interlocutora, unha fonte especializada á
que recorrer en caso de polémicas relacionadas coa política cultural do país ou
cuestións relativas á nosa ideosincrasia cultural.
O gran cambio pode datarse en 1996, ano en que asume
a presidencia o terceiro titular, Carlos Casares e continuado polo seu actual
presidente, Alfonso Zulueta de Haz. Aquel, no mesmo día do seu nomeamento asume
o reto de modernizar a institución e abrila aos novos medios tecnolóxicos,
vontade que traería consigo os sitios web da institución (www.culturagalega.org; www.consellodacultura.org).
Estamos diante de algo máis que unha simple modernización. A institución segue
as pisadas da propia cultura do país e abre o camiño cara a outros temas e
necesidades culturais. Se durante os primeiros anos, a reivindicación da
cultura e lingua propias –asentada no discurso de defensa dos valores
patrimoniais e na súa posta en relación con outras culturas- era unha
prioridade absoluta, a finais dos anos noventa, súmanselle outras necesidades
existentes en toda cultura moderna. Vinte anos despois da chegada da democracia
ao Estado Español, o CCG multiplica os
seus actos nas máis diversas disciplinas, multiplica o número de
investigadores, publicacións, eventos e apoia as máis diversas iniciativas
culturais, dende o cinema ás artes
plásticas pasando pola música actual, Internet ou exposicións. Da
reivindicación dos antigos petrucios da cultura galega avánzase cara á
modernidade e os medios de comunicación son testemuños disto. Cada sección toma
azos propios e orienta o seu labor segundo as necesidades que se consideren
prioritarias no sector combinando a investigación actual coa análise histórica.
Isto fará que, para o interese dos medios, evidentemente sexa máis atractivos
aqueles estudos relacionados coa actualidade inmediata cás investigacións a
longo prazo de perfil diacrónico. Un caso significativo de funcionamento
mediático témolo no Centro de Documentación Sociolingüística de Galicia. Dende
o seu nacemento, a súa presenza mediática medrou progresivamente dado o
carácter independente, especializado na investigación sociolóxica e seguimento
pormenorizado da política lingüística da Xunta de Galicia. O seu asentamento
como fonte especializada e elaboración de informes de seguimento da actualidade
legal, mediática e sociolóxica con respecto á lingua galega provoca unha
relación cos medios moito máis activa ca outras seccións máis orientadas á
investigación histórica. No ano 2003, a Sección de Lingua e o Centro de
Documentación Sociolingüística de Galicia están dentro dos catro primeiros
postos de relevancia na prensa xunto co Arquivo Sonoro de Galicia e a Sección
de Comunicación. Se ben existe unha gran dependencia mediática dos actos
realizados durante o ano (e polo tanto, variable), estes datos resultan unha
tendencia constante da última época.
Pero este comportamento nos medios non se debe unicamente
a unha evolución no propio labor do Consello senón ás demandas informativas dos
medios. A finais da década dos noventa a multiplicación de eventos e colectivos
culturais –asociacións, editoriais, colexios, mesas de defensa da lingua,
fundacións, padroados, museos, salas exposición, agrupacións de artistas
(artistas plásticos, escritores, escultores, músicos, arquitectos...)- provocou
unha multiplicación das fontes ás que os medios teñen acceso. De ser
practicamente a única institución fóra da Xunta relacionada coa cultura, pasou
a ocupar espazo con centos de colectivos dedicados á xestión e defensa dos bens
culturais. Deste xeito, o papel inicial centrado no asesoramento e crítica,
dentro da chamada “fidelidade institucional” deixou de ocupar un lugar
destacado na presenza mediática do Consello da Cultura, que pasa a se converter
nas páxinas dos medios nun grande artífice cultural. A multiplicación das
fontes a inicios do século XXI é un dos factores que propiciou este cambio,
pero tamén a propia orientación á que os medios dirixen a súa ollada con
respecto á cultura.
A modo de conclusión
Nun país como Galicia, a complexidade do termo
cultura é maior dada a confluencia de distintos planos superpostos na
configuración da identidade cultural. A isto cómpre sumarlle a evolución
tanxible da atención mediática no referente a cultura. O aumento de espazo e
dedicación na sección cultural vai directamente relacionado co aumento da
oferta de espectáculos, ocio e sociedade. Segundo algúns autores en todo o período
que arranca na democracia, o papel xogado polos medios tampouco favoreceu “a
maduración da cultura galega, a súa proxección social ou a súa mundialización”
(Álvarez Pousa, Luis: 1991, 32). E indica “entramos na que Gilles Lipovetsky
chama no seu emblemático libro a era do vacío. A cultura é concebida na prática
coma un espacio no que se pode desenvolver a gosto esa que din civilización do
consumo e do ocio. A tragvés dos “mass media”, todo o que referencia cultura
esváese no xogo da apariencias e da mextura: o institucional e o popular
perderon o valor ue se lles atribuiu dende sempre, e confúndense. A cultura,
coma algo diferenciado, perde consistencia”. Os medios, como actores sociais
con capacidade de presión posiciónanse no “radio de acción do poder”, asumindo
conxuntamente esa concepción da cultura que reproduce sen máis os vellos
esquemas e as vellas linguaxes. O escritor Gonzalo Navaza (Navaza, Gonzalo:
2001, 39), sostén que:
“Nos informes das distinas áreas do Foro[4]
fálase da esixencia de responsabilidades políticas, pero tamén da
responsabilidade dos medios de comunicación, que non só reproducen e reforzan
uns cánones, uns modelos e uns productos culturais alleos á nosa cultura,
relegándoa á condición de subsidiaria e periférica, senón que contribúen á
atomización e consecuente debilitamento do sistema cultural galego. Tamén se
mencionou no Foro o feito de que os xornais sitúen a información cultural con
moita frecuencia nas páxinas locais, de maneira que temos máis cómodo acceso á
información dos actos culturais que se celebran en Madrid que os que se poidan
celebrar noutra localidade galega distinta daquela na que residimos. Esta
dificultade de acceso ás noticias culturais galegas é unha manifestación da
marxinación que sofre a nosa cultura. Tal e como se di no informe dunha das
áreas do foro, os cidadáns galegos reciben, sen demandala a cultura hexemónica
de masas en castelán, mentres que para acceder á cultura do seu país precisan
dun esforzo económico e educativos que está fóra do alcance da maioría. No
mesmo informe denunciábase a marxinación da cultura galega nos medios privados
e públicos, fóra da concepción folclorista de cultura como espectáculo”
Esta evolución no concepto de cultura, que pasa de
ser unha defensa dos valores patrimoniais a un caixón de xastre onde cabe
calquera iniciativa (particularmente se esta está avalada por multinacionais do
espectáculo), ten o seu reflexo nas páxinas dos medios de comunicación galegos
onde Shin Chan, Doraemon ou Britney Spears comparten espazo con Isaac Díaz
Pardo, as novidades editoriais de Galaxia ou o espectáculo musical Dillei de
Carlos Blanco e Ugia Pedreira. A cultura galega difumínase entre os múltiples
produtos importados desta mundialización cultural e a presenza dos riscos
propios pasa a ser testemuñal. A esta globalización da información cultural,
debemos sumar o fenómeno da “glocalización” que fragmenta os contidos
informativos segundo a súa comarca de orixe, relegando cada vez máis a
información cultural ao eido exclusivamente local. A localización informativa,
marcada especialmente na prensa galega no caso de La Voz de Galicia e as súas catorce delegacións provoca que a
información cultural apareza decote nas páxinas locais, co que se cingue o
acceso dos lectores á cultura da súa comarca. A ubicación física do CCG en
Santiago de Compostela provoca a súa presenza recorrente en El Correo Gallego, La Voz de Galicia e Galicia Hoxe (primeiros tres postos do
ránking informativo de 2003) reafirmando así unha tendencia xa histórica de
máxima atención dos xornais editados na capital de Galicia. O resto das
cabeceiras da prensa galega figuran a gran distancia dos xornais capitalinos, o
que nos demostra que a gran fragmentación local afecta dun xeito importante
tamén á temática cultural. Esta circunstancia vén reafirmar os datos do
seguimento de cultura realizado pola Sección de Comunicación en que xa se puña
de manifesto esta tendencia localista. Así, este estudo destaca, por un lado a
“falta de autoridade da sección de Cultura dentro do xornal en que os contidos
se dispersan por distintas seccións da publicación” e, polo outro, a
“prioridade do ámbito local (46,8%) como unha tendencia importante da
información cultural”.
Neste contexto resulta máis doado comprender a propia
evolución mediática do CCG. O carácter máis, se queremos dicilo así,
reivindicativo na defensa da cultura propia dos primeiros anos tras a
instauración da democracia deu paso a un traballo tanto de investigación
histórica como de fomento multidisciplinar que permita á cultura propia poñerse
á altura dos produtos da cultura global. Do labor máis político liderado polos
primeiros presidentes, especialmente Piñeiro que viña el tamén do foro
parlamentar, pásase a un ámbito máis orientado na investigación e difusión
cultural. Isto explica que gañe espazo na prensa a nivel cuantitativo pola
multiplicación do número de actividades que organiza pero a nivel cualitativo
quede neutralizada dado o crecemento da oferta de ocio, cultura e espectáculos.
As razóns, tal e como vimos poñendo de manifesto, condúcennos a factores
endóxenos –a propia dinámica do CCG- e outros esóxenos como o incremento do
interese das seccións culturais dos medios, a perda de peso institucional nas
noticias culturais, un estadio máis normalizado da cultura propia, a proliferación
da globalización cultural nos medios ou a multiplicación de fontes
“autorizadas”. Durante estes vintecinco anos de vixencia democrática e vinte
anos de existencia do CCG, o contorno social, mediático, cultural e político
mudou extraordinariamente polo que esta institución e os medios de comunicación
como construcións simbólicas colectivas viviron tamén cambios relevantes. No
eido cultural evidéncianse máis claramente
fenómenos como a “glocalización”, o aumento do interese mediático desta
temática ou a proliferación de fontes que afectan directamente á presenza do
CCG na prensa. Xunto a estes
condicionantes relacionados coa actividade mediática debemos sinalar a propia
evolución social en Galicia, a progresiva normalización da cultura propia que fai
que o carácter reivindicativo inicial provocado pola saída dunha ditadura,
perda peso e se transforme en estudos en profundidade e consolidación como
factoría cultural. Malia que quede aínda moito traballo por facer,
especialmente cando a tendencia dos medios de comunicación, tal e como se puxo
de manifesto nos dous encontros Cultura e Medios de Comunicación organizados
pola Sección de Comunicación do CCG celebrados en 2001 e 2003, sexa a atención
desmedida a produtos culturais vendidos polas factorías de Hollywood, Madrid e
Londres en detrimento da cultura propia.
BIBLIOGRAFÍA
-Álvarez Pousa, Luis: “Da cultura do cemento á
cultura da comunicación”. En Blanco Torrado, Alfonso e López Rodríguez, Manuel:
Doce anos na busca da nosa identidade [1ª ed.].-- [Guitiriz]
: Asociación Cultural Xermolos, D.L. 1991.-- P. 149-153. COMPROBAR CITA
-Álvarez Pousa, Luis (1991): Prensa ameazada, desde a
Transición ó Fraguismo, Edicións Lea
-Campos Freire, Francisco: A reconversión da prensa
en Galicia (1982-1992). A transformación das estructuras empresariais e
profresionais do sector, Tese doutoral dirixida por Xosé Ramón Barreiro e
Margarita Ledo. Santiago: USC
-Fernández Freixanes, Víctor: Unha ducia de galegos.
Vigo: Galaxia, 1982
-Foro da
Cultura: “Conclusións dun primeiro
debate no Foro da Cultura. Fronte ó discurso consevador dos medios” en Tempos Novos, n.52, setembro de 2001
-García Orosa, Berta (2003): Os gabinetes de
comunicación na Galicia do século XXI. Tese doutoral dirixida por Xosé López
García. Santiago de Compostela: USC
-Gellner, Ernest (1993): Cultura, identidad y
política. El nacionalismo y los nuevos cambios sociales. Gedisa editorial, p.29
-Gomis, Lorenzo (1991): Teoría del periodismo. Cómo
se forma el presente, Barcelona: Paidós Comunicación, 1991
-López, Xosé (2000) : A prensa do terceiro milenio.
Santiago: Edicións Lea.
-López, Xosé (coord.) (2003): “A información cultural
en Galicia”: Informe anual da Sección de Comunicación do Consello da Cultura
Galega
-Luckman e Berger (1984): La construcción social de
la realidad. Amorrortu, ed. B. Aires
-Máiz, R. (coord.) (2004): “Identidade colectiva e
medios de comunicación” de La Voz de
Galicia
-Máiz, R. (2004): ”La construcción mediática de la
nación: marcos interpretativos identitarios en la prensa gallega (1977-1981)”
en Sampedro Blanco, Víctor Fco (2003): La pantalla de las identidades, medios
de ocmunicación, políticas y mercados de identidad. Icaria, Barcelona
-Sánchez Noriega, José Luis (1997): Crítica de la
seducción mediática, Tecnos, Madrid
-North (1990) en Roig Sánchez, Blanca Ana e Filgueira
López, Ester: “O marco interpretativo no ámbito político-simbólico: a
información sobre o 25 de xullo en La Voz de Galicia (1977-1996) en Máiz, Ramón
(director): Identidade colectiva e medios de comunicación. La Voz de Galicia
1977-1996, A Coruña, 2004, 283
-Pérez, Marcos Sebastián (2004): A contribución dos
xornais ao proceso de construcción identitario. TIT lido na USC o 13/07/04
-Pérez, Marcos Sebastián (2004): “A prensa, motor do
cambio social, construtora da realidade. O papel da prensa galega na
construción da autonomía de Galiza e no fortalecemento da democracia no proceso
de Transición Política Española (1975-1981)” en VI Congresso Lusocom de
Ciências da Comunicaçâo, Covilhá, 2004
-Navaza, Gonzalo: “Una mirada interdisciplinar,
comunicación, cultura, identidade”. Tempos Novos. Número 44 (xaneiro 2001)
-Tamir, Y (1993) en Máiz, Ramón: “A reconstrucción
teórica do nacionalismo e as demandas políticas da democracia” en Grial, n 138,
tomo XXXVI, 1998, p.189-190
-Tuchman, Gaye (1983): La producción de la noticia.
Gustavo Gilli, Barcelona
-Van Dijk, Teum (1990): La noticia como discurso.
Paidós, Barcelona
-Vasilachis, Irene: Discurso político y prensa
escrita. Un análiseis sociológico, jurídico y lingüístico, Barcelona: Gedisa editorial,
[1] A metodoloxía de
traballo consiste nun baleirado de contidos dos diferentes medios escritos
(prensa tradicional e electrónica) e audiovisuais (radio e televisión) levado a
cabo en dúas etapas durante dous meses ao ano. En ámbolos dous casos analizouse
un día cada semana. Os medios consultados foron os seguintes: os xornais
Atlántico Diario, Diario de Arousa, Diario de Ferrol, Diario de Pontevedra, El
Correo Gallego, El Ideal Gallego, El Progreso, Faro de Vigo, O Correo Galego
(sendo substituído na segunda etapa polo diario Galicia Hoxe), La Opinión, La
Región e La Voz de Galicia; os xornais dixitais galiciadiario.com, vieiros.com
e xornal.com; a Radio Galega e as desconexións para Galicia de Cadena Cope,
Cadena Ser, Onda Cero e Radio Nacional de España; Televisión de Galicia,
Televisión Española en Galicia e Antena 3 Televisión na súa desconexión para a
nosa Comunidade, completan o mapa de medios.
[2] North (1990) en Roig Sánchez, Blanca Ana e Filgueira López, Ester: “O marco interpretativo no ámbito político-simbólico: a información sobre o 25 de xullo en La Voz de Galicia (1977-1996) en Máiz, Ramón (director): Identidade colectiva e medios de comunicación. La Voz de Galicia 1977-1996, A Coruña, 2004, 283
[3] García Orosa, Berta: “Os gabinetes de comunicación na Galicia do século XXI” . Santiago de Compostela, USC, 2003
[4] Foro da
Cultura: Reuniu en diversas xornadas de traballo a medio cento de persoas de
diversas disciplinas que se artellaron en torno a tres mesas: a cultura mediática,
a cultura xornalística e a cultura pública. Os informes de cada unha das mesas
foron publicados no número 52 da revista Tempos Novos de setembro de 2001